کد خبر: ۶۷۸۴۴
تاریخ انتشار: ۲۴ بهمن ۱۳۹۶ - ۱۰:۱۱
گفتگوی شهرفردا با دکترای مهندسی زلزله
کارشناسان معتقدند هرچند خشکسالی و افزایش دما به تنهایی نمی تواند باعث وقوع زلزله شود اما پازل های ضریب حادثه را کنار هم می چینند ،چنانکه فرونشست ها و برخی فعالیت های انسانی که منجر به تحریک پوسته زمین می شوند ، وقوع زلزله را تقویت می کنند
به گزارش پایگاه خبری - تحلیلی «شهر فردا»، زلزله هراسی با افزایش اطاعات و شناخت زلزله تفاوت دارد و می تواند به برخی نگرانیها پاسخ دهد ،مثلا اینکه خشکسالی ضریب بروز زلزله را افزایش داده یا خیر یا در کدام فصل ها بیشتر باید منتظر زلزله بود ؟ از مسائلی است که پاسخ علمی به آن برای ذهن های کنجکاو مردمی که با ترس از بروز زلزله در ماههای اخیر انس گرفته اند جالب توجه است  ،مهدی علیرضایی دکترای مهندسی زلزله، استادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد در گفت و گو تفصیلی با خبرنگار شهر فردا، به سوالاتی در خصوص علل رخداد زمین لرزه،  نقش فصول و سری های زمانی هم چنین تاثیر خشکسالی و تغییرات اقلیم در زلزله های کوچک و بزرگ مقیاس پاسخ داد.

بیشتر زلزله‌های ایران در چه عمقی اتفاق می افتند؟
قبل از اینکه به این سوال پاسخ داده شود، مقدمه‌ای کوتاه بر علل وقوع زلزله خواهیم داشت. یک زمین‌لرزه توسط لرزش زمین، در اثر رها شدن انرژی از پوسته زمین آشکار می‌شود. این انرژی ممکن است از منابع مختلفی مانند جابجایی پوسته زمین، فوران آتشفشانی، انفجارهای ایجاد شده به دست بشر و یا ریزش تونل‌های زیرزمینی سرچشمه گیرد. بنابراین انواع مختلفی از زلزله وجود دارند. نظریه تکتونیک زمین‌ساخت، از سال 1960، در میان مهندسان زلزله بیشترین مقبولیت را دارد. براساس این نظریه، پوسته زمین مرکب از صفحاتی است که دائم، در حال حرکت می‌باشد. این حرکات بسیار کم می‌باشد و با مقیاس سانتیمتر بر سال اندازه‌گیری می‌شوند. هسته داخلی بسیار سخت بوده و عمدتاً از آهن و نیکل تشکیل شده است. ضخامت هسته داخلی در حدود 1290 کیلومتر، حرارت مرکز آن در حدود 2500 درجه سانتیگراد، فشار در حدود 4 میلیون اتمسفر و چگالی آن برابر 14gcm-3 است. در سطح زمین درجه حرارت 25 درجه سانتیگراد، فشار یک اتمسفر و چگالی 1.5gcm-3 است. هسته خارجی که هسته داخلی را احاطه کرده دارای ضخامتی در حدود 2200 کیلومتر بوده و به سبب آنکه مایع می‌باشد، امواج برشی قادر به عبور از آن نیستند.
هنگامی که دو توده زمین نسبت به یکدیگر حرکتی می‌کنند، انرژی کرنشی الاستیک ذخیره شده مابین این دو صفحه توسط گسیختگی ناحیه بین این دو صفحه آزاد می‌گردد. این حرکت و گسیختگی مابین دو بلوک باعث برقراری تعادل، بین دو صفحه خواهد شد. این فرآیند تحت عنوان «برگشت ارتجاعی» (آزاد شدن ناگهاني نيروهاي تغيير شکل دهنده در سنگ‌ها که موجب حرکت در امتداد گسل مي‌گردد) شناخته می‌شود. تئوری برگشت ارتجاعی زلزله یکی از مهمترین اصولی است که سال‌ها مورد بررسی بوده و به عنوان عامل ایجاد زلزله مطرح شده است. این نظریه برای اولین بار در زلزله سانفرانسیسکو (1906) بنا نهاده شد.
برخي صاحب نظران زلزله‌هاي تکتونيکي را برحسب عمق کانون‌هايشان تقسيم بندي نموده‌اند:
الف- زلزله‌هاي کم عمق: کانون درعمق صفر تا 70 کيلومتري واقع بوده که در هر سه نوع مرز تکتونيکي رخ مي‌دهد از اين رو 80% کل زلزله‌هاي کم عمق هستند.
ب- زلزله‌هاي متوسط عمق: کانون در عمق 70 تا 300 کيلومتري واقع بوده و بيشتر در مرزهاي نزديک شونده ايجاد مي‌گردند.
پ- زلزله‌هاي عميق: کانون در عمق 300 تا 700 کيلومتري واقع بوده و تنها در مرزهاي نزديک شونده به صورت نقاطي بر روي صفحه‌اي که شيبي بين 35 تا حدود 90 درصد دارد، رخ مي‌دهد.

زلزله در عمق 30 کیلومتری یعنی تخریب بیشتر
متاسفانه اکثر زلزله‌ای ایجاد شده در ایران دارای عمق کانونی کمتر از 30 کیلومتر بوده و این کم بودن فاصله کانون زلزله تا سطح زمین، آسیب پذیری سازه‌ها را افزایش می‌دهد. زیرا انرژی رها شده در حین زلزله خیلی سریع به سطح رسیدن و در حالی که اگر این فاصله زیاد باشد، مقدار قابل توجهی از انرژی در حین عبور از لایه‌های مختلف زمین میرا شده و اثر ناچیزی از آن به سطح می‌رسد. تنها بخش‌هایی از ناحیه لرزه خیز مکران در سیستان و بلوچستان دارای زلزله‌های با عمق زیاد است.

تابستان شاید فصل زلزله 
بر طبق فصول سال در کدام فصل بیشترین تعداد رخداد زلزله اتفاق می افتد؟

به هیچ رابطه اثبات شده‌ای که فراوانی زلزله‌ها در فصل خاصی از سال را نشان دهد، وجود ندارد. به عنوان مثال زلزله اخیر کرمانشاه با بزرگی 7.3 در 21 آبان 96 (پاییز)، زلزله سراوان با بزرگی 7.8 در 27 فروردین 95 (بهار)، زلزله رودبار منجیل با بزرگی 7.4 در 31 خرداد 69 (بهار) و زلزله طبس با بزرگی 7.8 در 25 شهریور 57 (تابستان) رخ داده‌اند. البته اگر تمام زلزله‌های مهم را در کنار هم قرار دهیم، فراوانی زلزله‌ها در فصلی از سال بیشتر از فصل‌های دیگر شود، این مورد کاملا تصادفی بوده و از نظر علمی (حداقل تا کنون) توجیهی برای آن پیدا نشده است. لیکن طبق برخی مطالعات فراوانی زلزله‌ها در تابستان بیشتر گزارش شده است.

پشت خشکسالی دیو زلزله نهان است
آیا بین خشکسالی زمین و نبود بارش‌های جوی و زلزله رابطه‌ای وجود دارد؟

بطور کلی مسئله وقوع زلزله بسیار پیچیده بوده و نمی‌توان برای آن قطعیتی در نظر گرفت. به عنوان مثال، خشکسالی و فرونشست آب‌های زیر زمینی به سبب برداشت بیش از حد و یا حتی نیروی گرانشی ماه می‌توانند سبب ایجاد اثراتی بر روی تعادل گسل‌های مستعد زلزله شوند. این مورد برای شهر تهران و یا بقیه کلان شهرهای ایران از اهمیت زیادی برخوردار است. بخش عمده‌ای از زمین‌های جنوب شهر تهران بصورت آبرفتی و مستعد کشاورزی هستند. 

در این میان برداشت بیش از حد آب‌های زیرزمینی از این موقعیت و موقعیت‌های مشابه قسمت‌های جنوب و جنوب شرقی شهر تهران نگرانی‌هایی را ایجاد نموده است. لیکن وقوع هر زلزله‌ای را نیز نمی‌توان به بحث فرونشست زمین نسبت داد. برداشت آب از این ناحیه به حدی شده که موقعیت محل را به سمت ایجاد کویر سوق می‌دهد. طبق گزارشات عملی، میزان فرونشست زمین در جنوب تهران، بصورت متوسط 30 سانتیمتر در سال گزارش شده است که میزان بسیار بالایی است. 

به غیر از ایجاد عدم تعادل ایزواستاتیکی برای خاک‌های منطقه، این فرونشست‌ها آسیب جدی به زیرساخت‌های منطقه به مانند خطوط انتقال نیرو و شریان‌های حیاتی خواهد زد و این خود باعث افزایش خطرپذیری در حین زلزله خواهد شد. طبق گزارش دفتر نظام‌هاي بهره‌برداري و حفاظت آب و آبفا، تعداد چاه‌هاي مجاز و غيرمجاز كشور حدود ٧٥٠ هزار حلقه است و ٣٣٠ هزار حلقه چاه غيرمجاز در كشور وجود دارد. از این تعداد حدود 22 هزار حلقه چاه غیرمجاز در استان تهران وجود دارد. در ایالات متحده نیز محققان بر این باور هستند به دلیل تخلیه ذخایر آب‌های زیرزمینی در نزدیکی گسل سان آندریاس (جهت مصارف کشاورزی)، خطر زمین لرزه در ناحیه کالیفرنیا در حال افزایش است
ضریب وقوع زلزله با افزایش دما تقویت می شود
نقش افزایش دمای هوا و گرم شدن اقلیم در رخداد زلزله به چه اندازه است؟

طی نیم قرن گذشته هوای شهر تهران در حدود 2.5 درجه سانتیگراد گرم‌تر شده که بیشترین مقدار آن مربوط به دو دهه گذشته بوده است. متاسفانه روند ضربه به محیط زیست هر روز بیشتر از دیروز شده و چاره اندیشی موثری در این ارتباط انجام نمی‌شود. همچنین وجود بافت‌های قدیمی و متراکم در بخش‌های جنوبی شهر تهران باعث حساسیت‌های بیشتری شده است.
 در فاصله 100 کیلومتری شهر تهران هر 200 سال انتظار وقوع زلزله‌ای با بزرگای 7 و بیشتر وجود دارد که آخرین زمین لرزه مهم ایجاد شده در سال 1830 مربوط به دماوند و شمیرانات است. طبیعتاً با افزایش دما میزان مصرف آب بیشتر شده و بطور مستقیمی می‌تواند خطر پذیری را بالا ببرد. باید توجه داشت که خشکسالی، گرم شدن زمین و تغییر اقلیم منجر به لرزه خیز شدن یک منطقه نشده ولی این عوامل می‌توانند بطور غیر مستقیم، مکان لرزه‌خیزی را مستعد رخ‌دادهای بیشتر کنند.

وقتی آغوش انسانها با برخی فعالیتها به روی زلزله باز می شود
زلزله‌های ناشی از عوامل بیرونی مثلا همین گرمای هوا ریزش‌های جوی تا چه ریشتری اتفاق می افتند آیا امکان زلزله های شدید تا هفت ریشتر به دلیل عواملی خارج از مرکز زمین وجود دارد؟
بررسی‌های انجام شده در طی چند دهه اخیر نشان داده است که برخی از فعالیت‌های انسانی از جمله آبگیری پشت سدهای بزرگ و استخراج میادین نفت و گاز، تاثیر قابل ملاحظه‌ای بر تنش‌های پوسته گذاشته و باعث بوجود آمدن زمین لرزه‌هایی با نام زمین لرزه‌های القایی می‌گردند. بر روی میزان بزرگای قابل ایجاد ناشی از عوامل مختلف نمی‌توان اظهار نظری قطعی کرد. زیرا به عنوان مثال فرونشست و برداشت آب، یکی از علل ایجاد زلزله می‌باشند. 

معمولا زلزله‌های القایی دارای قدرت‌های بالا نیستند مگر آنکه این عوامل باعث تشدید اوضاع گسل شوند. یکی از زلزله‌های شاخص در این زمینه، زلزله گازلی در 19 مارس 1984 با بزرگی 7 در کشور ازبکستان فعلی است. علت این زلزله تزریق گاز به اعمال زمین بود.
برچسب ها: زلزله ، گرما ، فصل ، شهرفردا
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
برگزیده ها
تهران ناایمن ؛ گسل ها ،خودروها و معتادان متجاهر کجای این معادله هستند؟

تهران ناایمن ؛ گسل ها ،خودروها و معتادان متجاهر کجای این معادله هستند؟

رییس کمیسیون معماری و شهرسازی گفت : ساخت پروژه های عمرانی به روی گسل های زلزله و تبدیل تهران به اتوبان های چند طبقه برای خودروها کیفیت زندگی را در تهران کاهش داده و ضریب ایمنی را تنزل داده است.
گمشده‌ای به نام

گمشده‌ای به نام "فضای مکث"؛ مشکل بزرگ تحقق شکوفایی شهری

یک صاحب نظر شهرسازی و معماری معتقد است شهرها در کشور ما از عدم وجود فضاهای عمومی به مفهوم علمی آن محروم است و همین امر، تحقق شکوفایی شهری را با یک مشکل بزرگی روبه رو می کند که راه حل آن، بازگشت فضاهای عمومی به ماهیت اصلی آن است.