کد خبر: ۲۵۱۱۱
تاریخ انتشار: ۰۱ اسفند ۱۳۹۵ - ۰۹:۵۴
اختصاصی شهرفردا/ بررسی شهر هوشمند و انتظام فضایی شهرها
اصول رشد هوشمند در مقایسه با پراکندگی شهری در جهت دستیابی به شهر پایدار منطقی تر است. رشد هوشمند الگوی کاربری فشرده و مبتنی بر پیاده روی و دوچرخه سواری را مطرح می کند. رشد هوشمند برخورد اجتماعی برای توسعه روابط محله ای را ضروری و مهم می داند
 به گزارش پایگاه خبری - تحلیلی «شهر فردا»، از پیامدها و مشکلات پراکنش افقی بی رویه شهر می توان به از بین رفتن اجتماعات محلی، جدایی گزینی اجتماعی، افزایش هزینه زیر ساخت ها و خدمات شهری افزایش طول و فاصله سفرهای شهری، افزایش مصرف انرژی، هزینه بالای اجرای سیستم حمل و نقل عمومی، افزایش مصرف انرژی، هزینه بالای اجرای سیستم حمل و نقل عمومی، افزایش مصرف بنزین، وابستگی بیشتر به استفاده از اتومبیل های شخصی در سفرهای شهری، تغییر کاربری زمین های مرغوب کشاورزی و باغات اطراف شهر، آلودگی هوا، تخریب و آلودگی منابع آب و .. اشاره کرد که همه این محدودیت ها و مشکلات، موانعی در برابر دستیابی شهر به توسعه پایدار شهری می باشد. بنابراین در جهت کاهش این مشکلات نظرات مختلفی مطرح شد که یکی از این نظریات، رشد هوشمند شهری است که با رعایت اصول های اساسی آن می تواند راهبردی اساسی بر انتظام فضایی شهرهای جهان واقع شود. 

رشد هوشمند شهری نوعی برنامه ریزی برای رشد حومه شهرها و نظریه حمل و نقل است که تمرکز بر رشد متوازن در مرکز شهر برای اجتناب از گسترش تراکم بی حساب، با گرایش به سمت جابجایی مناسب، با تعیین مسیرهایی برای پیاده روی و دوچرخه سواری، توسعه همه جانبه با میزان مناسبی از حق انتخاب محل سکونت برای شهروندان است. رشد هوشمند شهری دیدگاهی بلند مدت، با بررسی های ناحیه ای و حمایت از برنامه های کوتاه مدت دارد. اهداف این برنامه عبارت از حصول حس واحد اجتماعی و مکانی در افراد، توسعه حمل و نقل، اشتغال و انتخاب محل سکونت، توزیع متوازن هزینه ها و منافع توسعه، حفظ و بهبود منابع طبیعی و فرهنگی، و ارتقا رفاه اجتماعی می باشد. هدف کلی توسعه، رشد و تعالی همه جانبه انسانی است، از این رو در فرایند برنامه ریزی برای دست یابی به توسعه و قرار گرفتن در مسیر آن، شناخت و درک شرایط و مقتضیات جوامع انسانی و نیازهای آنان در ابعاد مختلف، از اقدامات ضروری در این ضمینه هاست.

جمعیت شهری توسعه پیدا می کند و بیشتر مردم می خواهند مستقل و در فضای سبز زندگی کنند. بنابراین به ناچار به آن طرف از محدوده شهر و به سوی طبیعت و مناطق کشاورزی می روند و یک سطح مشترک بین زمین بایر و لایزرع با شهر به وجود می آورند. سطح مشترک بین زمین بایر و لایزرع با شهر یک منطقه تغییر و دگرگونی کاربری های زمین است. غالباً افزایش میزان توسعه به افزایش چند پارگی مناطق طبیعی منجر می شود. اگر اتفاقات توسعه بدون تأمل و توجه به ساختار، نیازهای تجاری، کارایی امکانات حمل و نقل و کیفیت هوا باشد، تسهیلات و امکانات مجاور جامعه را پایین می آورد. بی توجهی به پی آمدهای باالفعل توسعه جدید و کارایی برنامه ریزی برای کاهش اثرات منفی، پراکنش شهری را ایجاد می کند که ما آن را به عنوان تراکم کم توسعه در آن سوی لبه خدمات شهری می دانیم که مردم را از مغازه هایشان، کارشان، تفریح و آموزشی جدا می کند. پس برای حرکت بین مناطق ماشین نیاز است.

شکل شهر به عنوان الگوی فضایی فعالیت های انسان در برهه ای خاصی از زمان تعریف می شود. به دو صورت گسترش بیرونی و رشد فیزیکی یا رشد درونی سازماندهی می شود که هرکدام از این دو روش می تواند کالبد متفاوت و جداگانه ای از دیگری ایجاد نماید. گسترش بیرونی به شکل افزایش محدوده شهر، یا به اصطلاح گسترش افقی  ظاهر می شود و رشد درونی به صورت درون ریزی جمعیت شهری و الگوی رشد فشرده نمایان  می شود که هر یک از این الگوها نتایج متفاوتی به دنبال دارد. بنابراین رویارویی با کاهش مناطق شهری، افزایش در اتلاف فضای باز، هزینه های بالا در ارتباط با توسعه کم تراکم، امروزه مدیران شهری را وادار کرده است یک سری ابتکارات قانونی که همه ما آن را با نام توسعه هوشمند می شناسیم، اتخاذ کنند. به بیان دیگر اهداف توسعه هوشمند عمدتاً جهت دادن توسعه آینده در داخل توسعه مناطق موجود، تسهیل در تجدید حیات در مراکز شهری و افزایش کمینه شهرنشینی در مناطق روستایی است. 

پراکندگی یا اسپرال شهری

توسعه افقی شهر واژه ای است که در نیم قرن اخیر در قالب اصطلاح(اسپرال) در ادبیات پژوهش های شهری وارد شده و امروزه موضوع محوری اکثر سیمینارهای شهری در کشورهای توسعه یافته است. سابقه کاربرد این اصطلاح به اواسط قرن بیستم باز می گردد، زمانی که در اثر استفاده بی رویه از اتومبیل شخصی و توسعه سیستم بزرگراه ها، بسط فضاهای شهری در آمریکا رونق گرفت. پراکندگی شهری یکی از عمده ترین چالش های برنامه ریزی فضایی در قرن بیست ویکم می باشد. ویژگی عمده رشد جدید مادر شهری در سراسر جهان، به ویژه در کشورهای توسعه یافته، پراکندگی کم تراکم می باشد. پراکندگی به تراکم پایین، توسعه وابسته به ماشین با کاربری های ترکیبی پایین و پیوستگی نسبتاً پایین اطلاق می گردد.

توسعه کم تراکم و پراکنده مناطق شهری کشورهای توسعه یافته که آن را با عنوان"شهر پراکنده"نام برده می شود به لحاظ آثار متعدد و مخرب بر محیط زیست و نواحی شهری، توجه و تعمق اندیشمندان و سیاستگذاران مسائل شهری برانگیخته و آنها را به چاره جویی وا داشته است، رویکرد رشد هوشمند و تئوری شهر فشرده در مقابل با پراکنش فزاینده مناطق شهری، بخش عمده ای از مباحث توسعه پایدار را در دهه های اخیر به خود اختصاص داده است.  از جمله پیامدها و آثاری که برای پدیده پراکنش(رشدافقی و پراکنده) ذکر می شود می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1-کاهش فضای باز منطقه ای.
2-آلودگی زیاد هوا.
3-مصرف بیش از اندازه انرژی.
4-کاهش جنبه های زیبایی شناسانه چشم انداز.
5-تخریب زمین های کشاورزی.
6-کاهش تنوع گونه های زیستی و افزایش احتمال سیلاب ها.
7-تخریب مناطق آسیب پذیر از لحاظ محیط زیست.
8-گسستگی بخش های شهری و جدایی گزینی اجتماعی.
9-تردد وسایل نقلیه شخصی و افزایش تصادف و آلودگی.
10-افزایش هزینه های حمل ونقل

تاریخچه رشد هوشمند 

در رشد هوشمند شهری هدف به بیشینه کردن منحصرات مثبت، به کمینه کردن هزینه های مالی عمومی به بیشینه رساندن عدالت اجتماعی و در سطح بسیار گسترده به بیشینه کردن کیفیت زندگی است. توسعه هوشمند یک الگوی توسعه پیشنهادی است که با استفاده موثر از طبیعت و ساختارهای محیطی به مقابله با توسعه پراکنده می پردازد و در نتیجه انواع نابرابری های اجتماعی اقتصادی را کاهش می دهد و از محیط طبیعی محافظت کرده و به برخوردهای منفی توسعه پراکنده (Sprawl) روش های متناوبی برای توسعه آینده آماده می کند.

رشد هوشمند شهر به اصول توسعه و عملیات برنامه ریزی اشاره دارد که الگوی کاربری زمین و حمل و نقل موثر ایجاد کرده است. رشد هوشمند استراتژی های مختلفی را شامل می شود که نتایج این استراتژی ها، دسترسی بیشتر و سیستم های حمل و نقل چندگانه است. رشد هوشمند روشی پیشنهادی برای اصلاح پراکندی است. رشد هوشمند دارای اصول ده گانه زیر است:
کاربری ترکیبی، بهره گیری از طراحی ساختمان های فشرده، ایجاد طیفی از گزینه ها و شیوه های مسکن، ایجاد همسایگی های قابل دسترس توسط پیاده، ویژگی های پرورشی یا جوامع جذاب با احساس قوی مکانی، حفظ فضای باز و زمین های کشاورزی و نواحی محیطی بحرانی، توسعه قوی و مستقیم به سمت جوامع موجود، تهیه تنوعی از شیوه های حمل و نقل، تصمیم گیری های عادلانه و موثر، تشویق همکاری های قوی جامعه ای
.
رشد هوشمند شهری دیدگاه بلند مدت دارد و از برنامه های کوتاه مدت حمایت می کند. اهداف این برنامه عبارت اند از حصول حس واحد اجتماعی و مکانی افراد، توسعه حمل ونقل، اشتغال و انتخاب محل سکونت، توزیع متوازن هزینه ها و منافع توسعه، حفظ و بهبود منابع طبیعی و فرهنگی و ارتقای رفاه اجتماعی می باشد.

رشد هوشمند شهری در نهایت منجر به الگوی توسعه گسترش عمودی و فشردگی  در شهر می شود که سطوح کمتری از سرزمین را اشغال نموده، به ارتقای کیفیت زندگی جامعه تنوع طراحی، توانمند سازی اقتصاد و ترقی مسائل زیست محیطی، افزایش سلامتی عمومی، تنوع مسکن و فراهم آوردن شیوه های حمل و نقل مختلف می انجامد و می تواند دسترسی را افزایش داده و به کاهش سفرها و در نتیجه کاهش ترافیک و آلودگی ها منجر می شود.

مزایای کالبدی و فضایی رشد هوشمند

رشد هوشمند به دنبال حذف اتومبيل نيست، اما در مقايسه با الگوي توسعه پراكنده ميزان اين نوع سفرها را به ازای هر نفر كاهش مي دهد. در اين راهبرد ميزان سفر با اتومبيل را از طريق مكانيزمهاي مشخصي كه ذيلاً اشاره مي شود، كاهش مي يابد:

-قرار دادن مردم در متن توسعه.
-اختلاط كاربري زمين.
-مديريت پاركينگ و اعمال عوارض براي پاركينگ كه به كاهش سفرهاي با اتومبيل، تشويق به استفاده از روش هاي جايگزين وكاهش ميز ان زمین های كفسازي شده جهت تسهيلات پاركينگ منجر مي شود.
-شبكه خيابانهاي مرتبط كه منجر به سهولت دسترسي مي شود.
-خيابانهايي با جذابيت و ايمني بالاتر و كاربري زمين مبتني بر پياده روي و تشويق سفر بدون استفاده از اتومبيل.
برنامه جامع رشد هوشمند كه از را هبردهايي موثر و كم هزينه استفاده مي كند، به كاهش كلي سفرهاي با اتومبيل به ازاي هر نفر مي انجامد.

پیامدهای رشد هوشمند شهری

1-کیفیت زندگی جامعه: یعنی رهبران جوامع، توسعه دهندگان حکومت های محلی باید تلاش کنند که توسعه جدید، به ترقی اقتصادی، محیطی، جوامع کمک نماید جوامع باید مکان هایی را بسازند که شرایط موجود در آن دلخواه مردم باشد، این گونه توسعه را رشد هوشمند شهری می نامند.
2- طراحی: با معرفی اصول طراحی ساختمان سبز و کارایی انرژی وآب، بالا بردن کیفیت هوا و کاربرد مصالح ساختمان رشد هوشمند جوامعی به وجود می آورد که مزایای محیطی، اقتصادی، اجتماعی و سلامتی برای ساکنان باشد.
3- اقتصاد: تمایل در اقتصاد جهانی و به وجود آوردن مکان هایی برای تبادل نظرها و گفتگوی ایده های اقتصادی.
4- محیط: جلوگیری از چالش های فعلی زیست محیطی و آلودگی آب وهوا، دسته بندی فعالیت دورتر نواحی محیطی.
5- سلامتی: شناسایی آلودگی و آلاینده های خانگی، امنیت عابر پیاده، همسایگی های قابل دسترس برای ساکنان.
6- مسکن: مسکن مسأله انتقادی از توسعه جوامع است، زیرا سهم زیادی از ساخت و توسعه های جدید را در بر می گیرد. مسکن یک عامل کلیدی است در تعیین دسترسی خانوارها به حمل ونقل، الگوهای سفر، دسترسی به خدمات آموزشی و مصرف بهینه انرژی و دیگر منابع طبیعی است.
7- حمل و نقل: فراهم آوردن امکان انتخا بیشتر برای مردم در مسکن، خرید، جوامع و حمل و نقل یک هدف کلیدی هوشمند است. یکی از مشکلات اساسی جوامع امروز ترافیک است، رشد هوشمند تا حدودی از این پدیده می کاهد.

انتقادهای وارد بر رشد هوشمند 

برخی افراد انتقادهایی را بر الگوی رشد هوشمند وارد می کنند که در زیر برخی از این انتقادها و جواب هایی که به آن داده شده است، مورد بررسی قرار می گیرد:
1- مردم، پراكندگي و جوامع اتومبيل محور را ترجيح مي دهند: مردم توسعه پراكنده و جوامع اتومبيل محور همچنين شيوه هاي متنوع و جايگزين حمل و نقل را ترجيح مي دهند در واقع منتقدان بسياري از مزاياي رشد هوشمند مانند امكان پس اندازهاي مالي، افزايش تحركات فيزيكي افراد، پيوستگي جوامع و حفاظت از محيط زيست را در نظر نمي گيرند.
2- رشد هوشمند به افزايش ميزان مقررات و در نتيجه كاهش ميز ان آز ادي افر اد منجرمي شود: مخالفان اظهار مي كنند رشد هوشمند باعث افزايش مقررات و به دنبال آن كاهش ميزان آزادي افراد مي گردد؛ اين در حالي است كه بسياري از راهبردهاي رشد هوشمند مقررات موجود را محدود كرده و بسياري از آزادي ها را سلب مي كند. از طرف ديگر رشد هوشمند با فعاليتهايي مانند ايجاد طرح هاي توسعه ي انعطاف پذير و دادن حق انتخاب به مردم براي برگزيدن نحوه انجام سفر به آزاديهاي فردي و اجتماعي منجر مي شود.
3- رشد هوشمند قدرت خريد مردم را پايين مي آورد: منتقدان معتقدند رشد هوشمند با كاهش نياز به زمين، هزينه هاي مسكن را افزايش مي دهد اما روش هاي مختلفي را كه رشد هوشمند براي كاهش هزينه خانواده ها به كار مي برد، ناديده مي گيرند.
4- رشد هوشمند به افزايش تراكم مي انجامد: منتقدان معتقدند رشد هوشمند تراكم ترافيك را افزايش مي دهد و به دنبال آن كيفيت سيستم حمل و نقل را پايين مي آورد؛ در حاليكه رشد هوشمند در كنار افزايش تراكم به افزايش قابليت دسترسي و موقعيت هاي متنوع جهت انجام سفر منجر مي شود. همچنين بايد در نظر داشت كه تراكم ترافيك به تنهايي شاخص مناسبي براي قضاوت در مورد كيفيت سيستم حمل و نقل نمي باشد.
5- هزينه هاي خدمات عمومي: اگرچه بسياري از مطالعات نشانگر كاهش هزينه توسعه و خدمات عمومي در جوامعي است كه از توصيه هاي رشد هوشمند استفاده مي نمايند، بسياري از منتقدان و اعتراض کنندگان اين حقيقت را ناديده گرفته و اظهار مي كنند "پراكندگي" تمامي اين خدمات را سبب مي شود.
6- توسعه اقتصادی: منتقدان ادعا مي كنند رشد هوشمند به اقتصاد ضربه مي زند. اما رشد هوشمند افزايش كارايي و بازدهي اقتصادي را در پي دارد؛ و با درآمدهاي بالا و رشد اقتصادي در ارتباط است. منتقدان بدون در نظر گرفتن محدوديت هاي موجود كه به"پراكندگي "ختم مي شود و سياست هاي رشد هوشمند براي حذف اين محدوديتها يعني دادن حق انتخاب به مردم، اقتصاد و برابري، سيستم اقتصادي مرسوم را كارآمد، عادلانه توصيف مي كنند.

توجه لازم کمتر مبذول شده است. یکی از مباحث مهم در خصوص ارتباط بین برنامه ریزی شهری و محیط زیست، الگوی یک شهر است. شهرها عمدتاً دارای اشکال متفاوتی اند، که همه آنها را می توان در دو تئوری(که از اواخر قرن بیستم به عنوان الترناتیوهای رقیب عمل کرده اند) بررسی کرد: یکی تئوری اسپرال شهری(به معنای تراکم کم و توسعه در حاشیه شهر) و دیگری تئوری شهر فشرده، که یکی از راهبردهای رشد هوشمند می باشد. بدیهی است که انتخاب هر یک از این الگوها هم در مدیریت و برنامه ریزی و هم در رسیدن یک شهر به پایداری نقش بسزایی دارد. اکنون این حقیقت پذیرفته شد است که میزان پایداری یک شهر با شکل، اندازه، تراکم و کاربری های آن مرتبط است. و چنانچه خواستار هرگونه پیشرفتی در پایداری شهری باشیم لازم است میان شکل شهر و برخی عناصر آن در تمام مقیاس های جغرافیایی ارتباط برقرار گردد. در این تحقیق دو تئوری رشد هوشمند و اسپرال شهری مورد بررسی و بحث قرار گرفت. از مقایسه شاخص های رشد هوشمند و اسپرال شهری با توسعه پایدار مشخص شد که اصول رشد هوشمند در مقایسه با پراکندگی شهری در جهت دستیابی به شهر پایدار منطقی تر می باشد. رشد هوشمند الگوی کاربری فشرده و مبتنی بر پیاده روی و دوچرخه سواری را مطرح می کند. رشد هوشمند برخورد اجتماعی برای توسعه روابط محله ای را ضروری و مهم می داند و برای دستیابی به این هدف، تأکید خود را بیشتر روی پیاده روی و ایجاد محیط قابل پیاده روی اعمال می سازد و از برنامه ریزی فضایی تقابل با پراکندگی استفاده می کند. در شهر فشرده به عنوان یکی از راهبردهای رشد هوشمند با کاهش فاصله فیزیکی نیاز به ترددهای شهری کاهش یافته و از آلودگی های ناشی از حمل و نقل اتومبیل ها کاسته می شود. استفاده بهینه از زمین های درون شهری، اراضی کشاورزی پیرامون شهرها را از دست اندازها و توسعه های شهری محفوظ می دارد. به طور کلی علی رغم انتخاب رشد هوشمند در برخی کشورها و موفقیت آن، استفاده از آن به عنوان راهبردی دراز مدت در ساماندهی و انتظام مناطق مختلف شهری کشورمان در شرایطی نتایج مطلوبی خواهد داشت. همچنین توجه به اصول رشد هوشمند در برنامه ریزی کشور و بهره برداری از آن در شرایط کنونی می تواند به ارتقای توسعه شهری کمک شایانی بکند.

*این گزارش چکیده ای از یک پژوهش علمی تحت عنوان «ایجاد شهر هوشمند، بستری بر انتظام فضایی شهرها» است که در اولین همایش بین المللی اقتصاد شهری ارائه شده است.
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
برگزیده ها
مرعشی شهردار نمی‌شود

مرعشی شهردار نمی‌شود

عضو حزب کارگزاران سازندگی از عدم حضور خود در شهرداری تهران خبر داد.
خرمن کوبی به سبک سنتی در خراسان جنوبی/ تصاویر

خرمن کوبی به سبک سنتی در خراسان جنوبی/ تصاویر

شغل دیرینه مردم خراسان جنوبی از دیرباز کشاورزی و دامداری بوده است و سالیان دراز است که خرمن کوبی یکی از کارهای بسیار سخت و در عین حال شیرین کشاورزان می باشد.